GS.TSKH Lê Huy Bá: Để thoát ngập, cần hiểu đúng về “Đô thị bán ngập triều”

61

Theo GS.TSKH Lê Huy Bá, để giải ngập cho TP.HCM trước tiên phải xét trên cơ sở TP là đô thị bán ngập triều, với đầy đủ các tham số cơ bản như nền đất yếu, giàu hữu cơ, địa mạo nhiều lòng chảo, lượng mưa, tần suất mưa…

Những trận mưa lớn kéo dài liên tục vừa qua đã biến nhiều tuyến đường của TPHCM thành sông, nhiều con đường ngập sâu hàng chục cm. Đó là “bản trường ca” quen thuộc mùa mưa: “Mưa – ngập – kẹt xe”. GS.TSKH Lê Huy Bá – Nguyên Viện trưởng, Viện KHCN & Quản lý Môi trường, ĐH Công nghiệp TPHCM đề xuất nhiều giải pháp thiết thực, góp phần giải quyết ngập lụt đô thị tại TPHCM.

Sai lầm nối tiếp sai lầm

TPHCM có vị trí của một “Đô thị bán ngập triều, cửa sông ven biển”, các vùng trũng, hồ ao, đầm lầy tự nhiên, kênh rạch bị san lấp quá nhiều như Phú Mỹ Hưng (Q.7), Bình Chánh là những “hồ điều tiết tự nhiên chống ngập lụt và ngập triều”. Khi lượng mưa lớn, do mặt đất bị bê tông hoá cao, nước không thấm được xuống tầng đất sâu và tầng nước ngầm, vừa gây ngập tầng đất mặt vừa lại làm mất lượng nước bổ sung hàng năm cho nước ngầm, mực nước ngầm mỗi ngày một tụt sâu hơn. Nhiều con đê bao khép kín, chống ngập đất nông nghiệp, chống ngập cục bộ thì lại dồn nước về ngập đô thị…

Ngập lụt là nỗi ám ảnh người dân khi tham gia giao thông.

Như vậy, nguyên nhân chính là tính đặc thù của đô thị bán ngập triều, cửa sông ven biển mà chúng ta lại chưa nắm vững bản chất môi trường sinh thái của “đô thị ngập triều” này, tính chất đất khu vực nhận nước tiêu thoát, chưa thấy hết được tính mất cân bằng nước của lưu vực đô thị trong quá trình đô thị hóa. Người ta đã giải quyết bài toán ngập theo biện pháp công trình mang tính cục bộ: ngập đâu, đắp đấy, đường ngập – nâng đường, nhà ngập – nâng nhà, mà hậu quả là giống như vá một ruột xe đã quá cũ nát, vá chỗ này lại xì hơi chỗ kia.

Phần lớn diện tích đô thị TPHCM có độ cao so với mặt nước biển từ 0.5 – 3,0m. Phần phía Tây Nam, Đông, Nam thành phố lại thấp, chỉ từ 0,5 – 1,0m, đô thị nằm trên vùng kênh rạch chằng chịt, đất chưa có nền ổn định, lại có tầng hữu cơ dày, bùn nhão. Mỗi ngày, 2 lần nước triều ra vào và chênh lệch đỉnh triều và chân triều có khi tới 2,5- 3,0m, khả năng ngập một vùng rộng lớn xảy ra và thường xuyên.

Mưa lớn lại gặp triều cường sẽ gây ngập lụt, ngập sâu, kênh rạch và các vùng trũng đầm lầy đã bị lấp gần hết để xây công trình. Những con đường lớn ngang qua hệ thống thoát nước vô hình trung đã tạo những con đê ngăn tiêu thoát nước.

Trong quá khứ nhiều năm trước, chúng ta đã rất sai lầm trong chiến lược quy hoạch, thực hiện quy hoạch thoát nước đô thị. Quy hoạch sai cơ bản, mang tính manh mún, chưa hệ thống, bao quát. Vì vậy, để giải ngập cho TP.HCM trước tiên phải xét trên cơ sở TPHCM là đô thị bán ngập triều, với đầy đủ các tham số cơ bản như nền đất yếu, giàu hữu cơ, địa mạo nhiều lòng chảo, lượng mưa, tần suất mưa theo mùa và mưa đô thị…

Bên cạnh đó, một sai lầm cho quy hoạch và thi công đó là làm các cống hộp. Đây là một thất sách! Vì tiết diện dòng chảy mặt cũng như dòng thoát ngập của cống hộp lớn nhất cũng chỉ 2mx2m= 4,0m, còn kênh hở khi mưa lớn nước sẽ tràn bờ, xuống kênh, gây ngập nhà, đường. Cống hộp không đảm đương thoát nước nhanh được vì nó nhận nước qua những cống, bộng nhỏ từ trên xuống.

Đường Quốc Hương (Q.2) ngập nặng sau một cơn mưa.

Sau 14 năm biến thành cống hộp khiến nước ứ đọng, ô nhiễm ở đầu và cuối cống hộp trở nên trầm trọng vì lượng thoát quá ít, Quận 6 đã dũng cảm khơi lại kênh Hàng Bàng. Thế nhưng, gần đây người ta lại quy hoạch cho kênh Xuyên Tâm (chảy từ Gò Vấp về Bình Thạnh rồi ra sông Sài Gòn) thành nhiều đoạn dài cống hộp. Đây thực sự là sai lầm nối tiếp sai lầm!

Phải bảo tồn các “Hồ điều hoà tự nhiên”

Các nhà khoa học cũng đã vẽ được bản đồ “đường đẳng trị ngập” và đưa ra giả định: Nếu ta có một con kênh theo hướng Bắc, Tây Bắc – Nam, Đông Nam, đi qua Tân Sơn, Hóc Môn, Củ Chi… về sông Nhà Bè thì nó sẽ xuyên qua các tụ điểm ngập chính của cả thành phố. Chế độ bán nhật triều không đều có mặt tích cực là khi thủy triều lên xuống với biên độ lớn, dòng triều ra vào với tốc độ lớn sẽ làm lượng nước tiêu thoát nhanh, nhưng nó cũng sẽ gây ngập lụt vùng có địa hình thấp.

Các giải pháp giải ngập của chúng ta mới dừng ở chống nước mưa, nước thải ngập, nhưng chống nước biển dâng, chống hiện tượng dị thường của khí hậu thì chưa có. Do hiệu ứng nhà kính, không nghi ngờ gì nữa trong vòng 15-20 năm nữa, nước biển sẽ dâng cao thêm 20-50cm. Đô thị ngập triều khi đó là ngập mặn chứ không chỉ là ngập ngọt…

GS.TSKH Lê Huy Bá

Biện pháp giải quyết phải có tầm chiến lược, tổng thể hơn, quy hoạch lại đô thị bán ngập triều, phải bảo tồn các khu hệ hồ điều hoà tự nhiên hoặc được thay thế bằng những hồ điều hoà nhân tạo có dung tích tương đương, đảm bảo lưu lượng dòng thoát. Đối với các vùng ngập do mưa, triều cường thì cần nâng cao các cao trình mặt đất, mặt đường nhưng vẫn giữ nguyên tắc bảo tồn hệ sinh thái đô thị. Vùng ngập do mưa cần làm thêm các đường cống nối từ đường này tới đường khác tạo thêm mạng thoát nước.

Trong quy hoạch, thiết kế kênh mương, ống thoát nước phải luôn tính phần nước lưu trong đó. Cống thoát nước hay mương thoát nước phải luôn lớn gấp rưỡi đến 2 lần bình thường. Vì hệ thống cống, mương, kênh này mang 2 chức năng: Vừa thoát nước, vừa trữ nước khi nước mặt quá dư thừa do mưa lớn. Nếu san lấp, lấn chiếm kênh, rạch, sông ngòi thì tất yếu là thoát ngập rất khó khăn.

Đối với vùng đất cao hơn, xây dựng đoạn cống thoát nước mới bên cạnh các đoạn cống thoát nước đã quá tải, lắp van một chiều để chủ động thoát nước tự chảy. Về lâu dài, nên xây dựng các hồ điều hoà dạng chìm ở nơi có điều kiện địa hình cho phép như ở công viên, dưới vườn hoa, nghĩa là dưới lòng đất có hồ chứa, trên mặt đất vẫn là công viên vườn hoa, tiểu đảo. Lượng nước trong hồ này có thể được dùng cho cứu hỏa, tưới cây, rửa đường…

Giải ngập theo lưu vực

Việc giải quyết chống ngập cũng phải tính đến giải pháp giải quyết theo lưu vực mà lưu vực thì không phụ thuộc vào địa giới hành chính. Không nên xác định theo tuyến mà phải xét trên phương diện lưu vực hay tiểu lưu vực. Nếu xác định theo tuyến sẽ có trở ngại khi một tuyến đường chạy qua một lưu vực tự nhiên thì nó bị phân lưu vực này thành 2 tiểu lưu vực khác nhau, tính chất úng thủy và thoát thủy cũng rất khác nhau. Hơn nữa, giải quyết theo tuyến thì chỉ giải quyết ngập đường còn ngập nhà thì sao? Do đó nên khoanh định từng lưu vực, thậm chí có thể theo tiểu lưu vực để giải quyết bài toán chống ngập.

GS.TSKH Lê Huy Bá – Nguyên Viện trưởng, Viện KHCN & Quản lý Môi trường, ĐH Công nghiệp TPHCM.

Trong phương án quy hoạch luôn phải kết hợp quy hoạch giữa giải ngập với quy hoạch xây dựng, quy hoạch giao thông và quy hoạch tài nguyên môi trường. Cụ thể, không xây nhà kiểu “nêm cối” vào các khu trung tâm Q.1, Q.3, Q.5 và cả Q.Gò Vấp, Phú Nhuận (như đường Phổ Quang – Hoàng Minh Giám nhà chọc trời mọc lên, hàng ngàn người thêm vào đây, áp lực nước cấp, thoát nước và cả giao thông bị ảnh hưởng rất nghiêm trọng).

Khi quy hoạch một đơn vị dân cư mới hay khu công nghiệp, khu du lịch mới, luôn luôn đặt vấn đề thoát ngập, kết hợp xử lý và xả nước thải. Không đấu nối làm tăng chiều dài đường ống, làm thoát ngập khó hơn.

Theo khampha

Chia sẻ